भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी आहेत की, ज्यांचे कार्य केवळ एका काळापुरते मर्यादित राहत नाही, तर पुढील अनेक पिढ्यांसाठी प्रेरणास्थान बनते. अशाच तेजस्वी, धडाडीच्या आणि राष्ट्रनिष्ठ व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक म्हणजे Vinayak Damodar Savarkar.
२८ मे १८८३ रोजी नाशिक जिल्ह्यातील भगूर येथे जन्मलेल्या या महापुरुषाने भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला सशस्त्र क्रांतीची दिशा दिली. ते क्रांतिकारक, साहित्यिक, इतिहासकार, विचारवंत, समाजसुधारक आणि राष्ट्रवादी नेते होते. “स्वातंत्र्यवीर” ही उपाधी त्यांच्या पराक्रमाची आणि त्यागाचीच साक्ष देते.
बालपणातूनच प्रखर राष्ट्रभावना
सावरकरांचे बालपण देशभक्तीच्या वातावरणात गेले. लहान वयातच त्यांनी अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्यास सुरुवात केली. प्लेगच्या साथीत ब्रिटिशांच्या दडपशाहीमुळे आणि चाफेकर बंधूंच्या बलिदानामुळे त्यांच्या मनात स्वातंत्र्याची ज्वाला प्रज्वलित झाली.
अवघ्या सोळाव्या वर्षी त्यांनी “राष्ट्रभक्त समूह” या गुप्त संघटनेची स्थापना केली. पुढे हिच संघटना “मित्रमेळा” म्हणून ओळखली जाऊ लागली आणि नंतर तिचेच रूपांतर “अभिनव भारत” या सशस्त्र क्रांतिकारी संघटनेत झाले.
इटलीतील महान क्रांतिकारक Giuseppe Mazzini यांच्या “यंग इटली” संघटनेच्या धर्तीवर सावरकरांनी अभिनव भारताची उभारणी केली. त्यांचे ध्येय स्पष्ट होते — “पूर्ण स्वातंत्र्य आणि सशस्त्र क्रांती”.
विदेशी कापडाची होळी आणि क्रांतीचा उदय
१९०५ मध्ये पुण्यात सावरकरांनी विदेशी कापडाची सार्वजनिक होळी केली. हा केवळ निषेध नव्हता, तर ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध उघड बंडाचे प्रतीक होते.
त्यांच्या विचारांनी प्रभावित होऊन अनेक युवक क्रांतीच्या मार्गावर आले.
त्यांच्या बुद्धिमत्तेची दखल घेऊन Bal Gangadhar Tilak यांनी स्वतः त्यांना “शिवाजी शिष्यवृत्ती” मिळवून देण्यासाठी शिफारस केली. या शिष्यवृत्तीच्या साहाय्याने सावरकर कायद्याच्या शिक्षणासाठी लंडनला गेले.
लंडनमधील इंडिया हाऊस आणि क्रांतीचे केंद्र
लंडनमध्ये Shyamji Krishna Varma यांनी स्थापन केलेल्या “इंडिया हाऊस”मध्ये राहून सावरकरांनी भारतीय क्रांतीची आंतरराष्ट्रीय पातळीवर उभारणी केली.
तिथे त्यांनी जोसेफ मॅझिनीच्या आत्मचरित्राचे मराठी भाषांतर केले. त्या पुस्तकाच्या प्रस्तावनेत त्यांनी सशस्त्र क्रांतीचे तत्त्वज्ञान मांडले. त्या काळातील अनेक तरुणांनी ही प्रस्तावना मुखोद्गत केली होती.
याच काळात सावरकरांनी विविध देशांतील क्रांतिकारकांशी संपर्क साधून बॉम्ब तयार करण्याचे तंत्रज्ञान आत्मसात केले. त्यांनी भारतात २२ ब्राऊनिंग पिस्तुले पाठवली. यापैकी एका पिस्तुलाचा वापर करून अनंत कान्हेरे यांनी नाशिकचे ब्रिटिश कलेक्टर जॅक्सन याचा वध केला.
मदनलाल धिंग्रा : सावरकरांचा पहिला हुतात्मा शिष्य
सावरकरांच्या प्रभावाखाली आलेल्या Madan Lal Dhingra यांनी ब्रिटिश अधिकारी कर्झन वायलीचा वध केला. देशासाठी हसत-हसत फाशी स्वीकारणाऱ्या धिंग्रांनी भारतीय युवकांसमोर बलिदानाचा आदर्श ठेवला.
त्याचप्रमाणे अनंत कान्हेरे, कृष्णाजी कर्वे आणि विनायक देशपांडे या अभिनव भारताच्या सदस्यांनीही स्वातंत्र्यासाठी प्राणार्पण केले. ही बलिदाने भारतीय क्रांतीच्या इतिहासातील अमर अध्याय आहेत.
काळ्या पाण्याची शिक्षा : असामान्य यातना
ब्रिटिश सरकारने सावरकरांना अटक करून दोन जन्मठेपांची, म्हणजे तब्बल ५० वर्षांच्या शिक्षेची घोषणा केली. त्यांना अंदमानच्या सेल्युलर जेलमध्ये पाठवण्यात आले.
Cellular Jail या काळकोठडीत त्यांनी अमानुष छळ सहन केला. बैलांप्रमाणे तेल घाण्यावर जुंपणे, उपासमार, बेड्या आणि एकांतवास — या सर्व अत्याचारांना त्यांनी अदम्य इच्छाशक्तीने तोंड दिले.
त्यांच्या “माझी जन्मठेप” या आत्मकथनातून त्या वेदनादायी काळाचा प्रत्यय येतो. पण इतक्या यातनांनंतरही त्यांची राष्ट्रभक्ती डळमळली नाही.
हिंदुत्वाची वैचारिक मांडणी
सावरकरांनी “हिंदुत्व : हू इज अ हिंदू?” या ग्रंथातून हिंदुत्वाची सांस्कृतिक आणि राष्ट्रीय संकल्पना मांडली.
त्यांच्या मते हिंदुत्व हे केवळ धार्मिक संकल्पना नसून भारतीय संस्कृती, इतिहास आणि राष्ट्रभावनेचे प्रतीक आहे.
त्यांनी अखंड भारताचे स्वप्न पाहिले. राष्ट्र एकसंघ, शक्तिशाली आणि स्वाभिमानी असावे, असा त्यांचा आग्रह होता.
समाजसुधारक सावरकर
सावरकरांचे कार्य केवळ राजकीय नव्हते. ते विज्ञानवादी आणि प्रगतिशील समाजसुधारक होते.
जातिभेद, अस्पृश्यता आणि सामाजिक विषमता याविरुद्ध त्यांनी कठोर भूमिका घेतली.
रत्नागिरीत त्यांनी सर्व जातींसाठी खुले असलेले “पतितपावन मंदिर” उभारले. त्या काळात हा अत्यंत क्रांतिकारी निर्णय होता. त्यांनी सहभोजन, मंदिरप्रवेश आणि सामाजिक समतेच्या चळवळी राबवल्या.
मराठी भाषेच्या शुद्धीकरणासाठी त्यांनी भाषाशुद्धी आणि लिपीशुद्धी अभियान चालवले. अनेक नवे शब्द मराठीला दिले.
इतिहासकार आणि साहित्यिक
सावरकर हे उच्च कोटीचे लेखक आणि कवी होते.
त्यांनी “१८५७ चे स्वातंत्र्यसमर” हा ऐतिहासिक ग्रंथ लिहून १८५७ च्या उठावाला “स्वातंत्र्ययुद्ध” म्हणून गौरव दिला. हा ग्रंथ अनेक क्रांतिकारकांसाठी प्रेरणादायी ठरला.
त्यांच्या “जयोस्तुते” सारख्या गीतांनी देशभक्तीची चेतना निर्माण केली. “सन्यस्त खड्ग” हे त्यांचे नाटक आणि इतर कविता त्यांच्या साहित्यिक प्रतिभेचे प्रतीक आहेत.
आजच्या काळातील सावरकरांचे महत्त्व
आजच्या भारतात सावरकरांचे विचार नव्या पिढीसाठी प्रेरणादायी ठरत आहेत. राष्ट्रनिष्ठा, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, स्वाभिमान, सामाजिक सुधारणा आणि राष्ट्रीय सुरक्षा याबाबत त्यांचे विचार आजही चर्चेचा विषय आहेत.
त्यांनी दिलेला संदेश स्पष्ट होता —
“राष्ट्र प्रथम, समाज सुधारणा आवश्यक आणि विज्ञाननिष्ठ विचार अनिवार्य.”
त्यांच्या जीवनातून संघर्ष, त्याग, धैर्य आणि राष्ट्रभक्तीचा आदर्श मिळतो.
निष्कर्ष
Vinayak Damodar Savarkar हे केवळ एक व्यक्तिमत्त्व नव्हते, तर ती एक जाज्वल्य राष्ट्रचेतना होती.
अखंड भारताचे स्वप्न पाहणारा हा महापुरुष आयुष्यभर राष्ट्रासाठी झटत राहिला. सशस्त्र क्रांतीपासून समाजसुधारणेपर्यंत आणि साहित्यनिर्मितीपासून वैचारिक नेतृत्वापर्यंत त्यांनी दिलेले योगदान भारतीय इतिहासात अजरामर आहे.
स्वातंत्र्यवीर सावरकरांच्या जयंतीनिमित्त या महान राष्ट्रपुरुषास विनम्र अभिवादन!
त्यांचे विचार आणि कार्य पुढील अनेक पिढ्यांना राष्ट्रसेवेची प्रेरणा देत राहतील.
