भारतीय इतिहासाच्या विशाल आकाशात अनेक राजे, सम्राट आणि सेनानी चमकून गेले; परंतु काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात की त्यांचे तेज काळाच्या सीमांनाही भेदून पुढील पिढ्यांना प्रेरणा देत राहते. मेवाडचे वीर शिरोमणी महाराणा प्रताप हे असेच एक अजरामर व्यक्तिमत्त्व आहे. त्यांचे जीवन हे केवळ एका राजाचे चरित्र नाही, तर स्वातंत्र्य, स्वाभिमान, त्याग आणि राष्ट्रनिष्ठेचा जिवंत इतिहास आहे.
महाराणा प्रताप यांचे नाव घेताच डोळ्यांसमोर उभा राहतो तो राजेशाही वैभवाचा नव्हे, तर संघर्षाच्या ज्वालामुखीत तावून-सुलाखून निघालेल्या एका अदम्य योद्ध्याचा चेहरा. ज्या काळात अनेक राजे मुघल साम्राज्याच्या वैभवापुढे नतमस्तक झाले, त्या काळात प्रतापांनी स्वाभिमानाची तलवार म्यान होऊ दिली नाही. अकबराच्या दरबारात मानमरातब, संपत्ती आणि सत्ता यांचे आमिष होते; परंतु महाराणा प्रतापांसाठी मातृभूमीचा सन्मान हा कोणत्याही सिंहासनापेक्षा मोठा होता.
१८ जून १५७६ रोजी झालेली हल्दीघाटीची लढाई हा भारतीय इतिहासातील केवळ युद्धाचा प्रसंग नव्हता, तर तो स्वाभिमान आणि साम्राज्यवाद यांच्यातील संघर्षाचा निर्णायक क्षण होता. एका बाजूला बलाढ्य मुघल सैन्य, तर दुसऱ्या बाजूला मर्यादित साधनसामग्री असलेले मेवाडचे शूर सैनिक. इतिहास सांगतो की युद्धाचे पारडे संख्येच्या आणि संसाधनांच्या दृष्टीने मुघलांकडे झुकले होते; मात्र मनोधैर्य, पराक्रम आणि राष्ट्रप्रेमाच्या बाबतीत महाराणा प्रताप अजिंक्य होते.
हल्दीघाटीच्या रणांगणावर चेतक नावाच्या घोड्याने दाखविलेली स्वामिभक्ती आजही इतिहासाच्या पानांवर सुवर्णाक्षरांनी कोरलेली आहे. स्वामीच्या रक्षणासाठी प्राणांची आहुती देणारा चेतक हा केवळ घोडा नव्हता, तर निष्ठेचे सर्वोच्च प्रतीक होता. युद्धानंतर प्रतिकूल परिस्थिती निर्माण झाली, परंतु महाराणा प्रतापांनी कधीही पराभव स्वीकारला नाही. त्यांनी जंगलात वास्तव्य केले, गवताच्या भाकऱ्या खाल्ल्या, कुटुंबासह हालअपेष्टा सहन केल्या; पण अकबराच्या अधीनतेचा शिक्का स्वीकारला नाही.
इतिहासातील एक महत्त्वाचा अध्याय म्हणजे दिवेरचा विजय. हल्दीघाटीनंतर संघर्ष संपला नव्हता, तर तो अधिक तीव्र झाला होता. १५८२ मध्ये दिवेर येथे महाराणा प्रतापांनी मुघलांच्या चौक्यांवर वज्राघात केला. मेवाडमधील मुघलांचे वर्चस्व उखडून फेकले. इतिहासकारांनी या विजयाला "मेवाडचे मॅरेथॉन" असे संबोधले आहे. हा विजय केवळ भूभागाचा नव्हता; तो स्वाभिमानाच्या पुनर्स्थापनेचा विजय होता.
विशेष म्हणजे महाराणा प्रतापांचा संघर्ष हा कोणत्याही धर्माविरुद्ध नव्हता. तो परकीय वर्चस्वाविरुद्ध आणि स्वातंत्र्याच्या रक्षणासाठी होता. त्यांच्या सैन्यात विविध समाजघटकांचे प्रतिनिधित्व होते. मानवतेला सर्वोच्च स्थान देणारा आणि प्रजेच्या हितासाठी आयुष्य वाहणारा राजा म्हणून त्यांची ओळख अधिक व्यापक आहे.
आजच्या काळात महाराणा प्रतापांचे स्मरण करणे म्हणजे केवळ इतिहासातील एका महान योद्ध्याला अभिवादन करणे नव्हे. त्यांच्या जीवनातील मूल्ये आत्मसात करणे अधिक महत्त्वाचे आहे. स्वाभिमानाची किंमत काय असते, प्रतिकूल परिस्थितीतही संघर्ष कसा करायचा, राष्ट्रहितासाठी वैयक्तिक सुखांचा त्याग कसा करायचा आणि तत्त्वांशी तडजोड न करता जगण्याचे धैर्य काय असते, याचे उत्तर महाराणा प्रतापांच्या जीवनात मिळते.
ज्या राष्ट्राचे तरुण आपल्या इतिहासातील अशा महापुरुषांकडून प्रेरणा घेतात, त्या राष्ट्राला कोणतीही शक्ती दीर्घकाळ गुलाम बनवू शकत नाही. आज विकसित भारताचे स्वप्न साकार करताना महाराणा प्रतापांच्या संघर्षाची आणि स्वाभिमानाची मशाल प्रत्येक भारतीयाच्या हातात असणे आवश्यक आहे.
महाराणा प्रताप हे केवळ राजस्थानाचे नव्हे, तर संपूर्ण भारताचे अभिमानस्थान आहेत. त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या स्मृतींना अभिवादन करताना एक संकल्प करूया— कोणत्याही परिस्थितीत सत्य, स्वाभिमान आणि राष्ट्रहिताशी तडजोड करणार नाही. कारण इतिहासातील महान व्यक्तिमत्त्वे केवळ स्मरणासाठी नसतात; ती अनुकरणासाठी असतात.
महाराणा प्रतापांचे जीवन आपल्याला शिकवते की पराभव हा परिस्थितीचा असू शकतो, परंतु स्वाभिमानाचा पराभव कधीही होऊ नये. आणि म्हणूनच, काळ कितीही पुढे गेला तरी मेवाडचा हा सिंह भारतीयांच्या हृदयात अजरामर राहील.
