विशेष वृत्त | आर्थिक विभाग
जगातील प्रत्येक देशाची स्वतःची एक वेगळी ओळख असते आणि त्या ओळखीचा महत्त्वाचा भाग म्हणजे त्या देशाचे चलन. भारतात रुपया, अमेरिकेत डॉलर, ब्रिटनमध्ये पाउंड, थायलंडमध्ये बाथ तर कुवैतमध्ये दिनार चलन वापरले जाते. मात्र अनेकांच्या मनात प्रश्न निर्माण होतो की, काही देशांचे चलन इतके मजबूत आणि काहींचे कमजोर का असते? १ डॉलर घेण्यासाठी अनेक रुपये का मोजावे लागतात? आणि याचा सामान्य नागरिकांच्या जीवनावर नेमका काय परिणाम होतो?
आज आपण अतिशय सोप्या भाषेत समजून घेणार आहोत की चलनाची किंमत कशी ठरते आणि त्यामागे कोणते मोठे आर्थिक घटक काम करत असतात.
चलनाची किंमत नेमकी कशी ठरते?
कोणत्याही देशाच्या चलनाची किंमत दुसऱ्या देशाच्या चलनाच्या तुलनेत ठरते. यालाच “विनिमय दर” (Exchange Rate) असे म्हटले जाते.
उदाहरणार्थ, १ अमेरिकी डॉलर खरेदी करण्यासाठी भारताला सुमारे ९६ रुपये द्यावे लागत असतील, तर त्याचा अर्थ डॉलरच्या तुलनेत रुपया कमजोर आहे. तर कुवैती दिनारची किंमत भारतीय रुपयापेक्षा अनेक पटींनी जास्त असते.
मात्र याचा अर्थ भारत गरीब आणि कुवैत श्रीमंत असा होत नाही. यामागील खरे कारण म्हणजे त्या चलनाची जागतिक मागणी, पुरवठा आणि संबंधित देशाची आर्थिक परिस्थिती.
चलन मजबूत किंवा कमजोर होण्यामागील प्रमुख कारणे
१) मजबूत अर्थव्यवस्थेचा मोठा प्रभाव
ज्या देशाची अर्थव्यवस्था मजबूत असते, त्या देशाच्या चलनावर जगाचा विश्वास अधिक असतो.
अमेरिका ही जगातील सर्वात मोठ्या अर्थव्यवस्थांपैकी एक मानली जाते. त्यामुळे अमेरिकी डॉलरचा वापर आंतरराष्ट्रीय व्यापारात मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. तेलापासून जागतिक व्यापारापर्यंत सर्व व्यवहारांमध्ये डॉलरची मागणी कायम असते.
२) महागाई वाढली तर चलन कमजोर होते
एखाद्या देशात सतत महागाई वाढत असेल तर त्या देशाचे चलन कमजोर होऊ लागते.
कारण महागाईमुळे नागरिकांची खरेदी क्षमता कमी होते. तसेच परदेशी गुंतवणूकदारही अशा देशात गुंतवणूक करण्यास टाळाटाळ करतात. याचा थेट परिणाम चलनावर होतो.
३) व्याजदरांचाही मोठा प्रभाव
देशाची मध्यवर्ती बँक, म्हणजे भारतात रिझर्व्ह बँक आणि अमेरिकेत फेडरल रिझर्व्ह, व्याजदर निश्चित करते.
जर व्याजदर वाढवले गेले, तर परदेशी गुंतवणूकदार त्या देशात गुंतवणूक करण्यास प्राधान्य देतात कारण त्यांना अधिक परतावा मिळतो. त्यामुळे त्या देशाच्या चलनाची मागणी वाढते आणि चलन मजबूत होऊ शकते.
४) निर्यात जास्त असेल तर चलन मजबूत
जे देश जगाला मोठ्या प्रमाणात वस्तू विकतात, म्हणजेच जास्त निर्यात करतात, त्या देशात परकीय चलन मोठ्या प्रमाणावर येते.
चीन हे त्याचे मोठे उदाहरण मानले जाते. मोठ्या प्रमाणातील निर्यातीमुळे चीनकडे परकीय चलनाचा मजबूत प्रवाह राहतो.
५) राजकीय स्थिरताही तितकीच महत्त्वाची
एखाद्या देशात राजकीय अस्थिरता, युद्ध किंवा धोरणांबाबत अनिश्चितता असेल तर गुंतवणूकदार घाबरतात.
अशा परिस्थितीत परदेशी गुंतवणूक कमी होते आणि चलनावर दबाव वाढतो. तर स्थिर सरकार आणि विश्वासार्ह धोरणे चलन मजबूत ठेवण्यास मदत करतात.
६) परकीय चलन साठ्याचा मोठा आधार
प्रत्येक देशाकडे परकीय चलनाचा साठा म्हणजेच “फॉरेक्स रिझर्व्ह” असतो.
ज्या देशाकडे डॉलर आणि सोन्याचा मोठा साठा असतो, त्या देशाच्या चलनावर संकटाच्या काळात कमी दबाव येतो. भारतही आपला परकीय चलन साठा सातत्याने मजबूत करण्यावर भर देत आहे.
महागडे चलन म्हणजे श्रीमंत देशच का?
असे अजिबात नाही.
अनेक देश जाणीवपूर्वक आपले चलन थोडे कमजोर ठेवतात, जेणेकरून त्यांचा माल परदेशात स्वस्त मिळेल आणि निर्यात वाढेल. त्यामुळे उद्योग आणि रोजगारालाही फायदा होतो.
म्हणून केवळ चलनाची किंमत पाहून एखादा देश श्रीमंत किंवा गरीब आहे असे ठरवता येत नाही.
जगातील सर्वात मजबूत चलने कोणती?
जगातील सर्वात मजबूत चलनांमध्ये खालील चलनांचा समावेश होतो:
Kuwait चा कुवैती दिनार
Bahrain चा बहरीन दिनार
United Kingdom चे पाउंड स्टर्लिंग
या चलनांची आंतरराष्ट्रीय बाजारात मोठी किंमत मानली जाते.
सामान्य नागरिकांवर याचा काय परिणाम होतो?
जेव्हा भारतीय रुपया कमजोर होतो, तेव्हा परदेशातून आयात होणाऱ्या वस्तू महाग होतात.
याचा परिणाम पेट्रोल-डिझेल, मोबाईल, इलेक्ट्रॉनिक वस्तू, परदेश प्रवास आणि इतर अनेक आवश्यक वस्तूंच्या किंमतींवर होतो. म्हणजेच सामान्य माणसाच्या खिशावर थेट ताण वाढतो.
तर मजबूत रुपया देशाच्या अर्थव्यवस्थेसाठी दिलासादायक मानला जातो.
निष्कर्ष
जगातील प्रत्येक चलनाची स्वतःची एक वेगळी आर्थिक कहाणी असते. चलनाची किंमत केवळ नोटेवर छापलेल्या आकड्यांवर ठरत नाही, तर त्या देशाची आर्थिक ताकद, व्यापार, राजकीय स्थिरता आणि जगाचा विश्वास यावर ती अवलंबून असते.
ज्या देशाची अर्थव्यवस्था जितकी मजबूत आणि विश्वासार्ह असेल, त्या देशाचे चलन तितके प्रभावशाली मानले जाते.
